Historyczny Rozwój Nabożeństwa

athos1

Historyczny Rozwój Nabożeństwa

Po upadku prarodziców i wygnaniu ich z raju dawna bliskość i bezpośrednie obcowanie z Bogiem nie były już możliwe. Poczucie winy wobec Boga sprawiło, że ludzie poczęli szukać innych sposobów nawiązywania łączności z Bogiem, przebłagania Go i zadośćuczynienia za popełnione grzechy.

a) Nabożeństwo w Starym Testamencie

Charakterystyczną cechą czci oddawanej Bogu po wygnaniu pierwszych ludzi z raju były ofiary. Bóg uznał je i przyjmował zawsze ilekroć towarzyszyła ofiarom wiara i czyste serce. Ofiary składali z owoców swej pracy Kain i Abel. W czwartym rozdziale Księgi Rodzaju czytamy „Pan wejrzał na Abla i na jego ofiarę; a na Kaina zaś i na jego ofiarę nie chciał patrzeć (Rdz 4, 4-5). Po swym ocaleniu złożył także Bogu ofiarę całopalną Noe. (Rdz 8, 20). W okresie patriarchalnym ofiary składali w imieniu całego rodu najstarsi mężczyźni. Czynili to na specjalnych ołtarzach przywołując imię Pana. (Rdz 12, 7 : 13, 4 : 26, 25). Wszystkie ofiary traktowane były w Starym Testamencie jako środek do otrzymania łaski Bożej. Sam Bóg powiedział, że ofiary są Mu miłe mówiąc ludziom „nie powinniście pokazywać się przede Mną z próżnymi rękami” (Wj 23, 15; Pwt 16, 16). W zależności od potrzeby czy to całego, czy też poszczególnych ludzi Prawo Mojżeszowe szczegółowo określało kiedy i jakie ofiary należało składać. I tak ofiary były krwawe i bezkrwawe, indywidualne, tzn. składane tylko we własnym imieniu oraz powszechne, czyli składane za cały lud. W ofierze składano: woły, krowy, owce, kozy, synagorlice i gołębie. (Kpł 9,3). Były to ofiary krwawe. W bezkrwawej ofierze składano kłosy zbóż, mąkę, przaśne chleby, oliwę, sól oraz wino (Kpł 2, 11). Niektóre produkty jak np. miód nie mogły być składane w ofierze podobnie jak wśród zwierząt ofiarnych nie mogły być chrome, kalekie lub więcej niż trzyletnie. Starotestamentowi Żydzi w ogóle winni byli ofiarować Bogu tylko to, co stanowiło dla nich dużą wartość, wymagało pracy i wysiłku oraz służyło za pożywienie. Produkty łatwo dostępne i tanie jak ryby, dziczyzna, dzikie owoce uważane były za niegodne stać się „chlebem Bożym” (Kpł 21, 6; Lb 28, 2).

Mimo, iż w Starym Testamencie ofiary były szeroko stosowane, rozumiano, że nieodzowne jest wewnętrzne umiłowanie Boga i dążenie ku dobru (Jr 6, 20). Prorok Samuel mówił „lepsze jest posłuszeństwo od ofiary, uległość – od tłuszczu baranów” (1 Sm 15,22). Również król Dawid rozumiał, że najmilszą ofiarą jest serce skruszone i pokorne (Ps 51(50), 19).

Bez tytułu

Ofiary nie były jedynym sposobem łączności z Bogiem. Towarzyszyła im modlitwa, a same ofiary traktowane były jak wcielona modlitwa. Chociaż Zakon Mojżeszowy nie określał jak należy się modlić, modlitwa zawsze była naturalną potrzebą duszy ludzkiej tęskniącej za Bogiem i wyczekującej Jego łask. Podczas modlitwy zwracano się zawsze ku miejscu, gdzie składano ofiary. Prorok Daniel modlił się w niewoli babilońskiej zwrócony ku Jerozolimie (Dn 6,10). Modlitwy zanoszono: rano, w południe i wieczorem, przed i po jedzeniu, najczęściej w pozycji stojącej (1 Sm 1, 26), niekiedy ze wzniesionymi rękoma (1 Krl 8, 22) lub w pozycji klęczącej (1 Krl 8, 54). Nie znano w Starym Testamencie stałych tekstów modlitw, a Pismo Święte dostarcza tylko niektórych przykładowych modlitw; przy składaniu w ofierze pierwocin płodów ziemi (Księga Powtórzonego Prawa) tekst trzykrotnego błogosławieństwa (Księga Liczb) oraz modlitwa Mojżesza; gdy zabierano w drogę przenośną świątynię lub stawiano ją. Jedną z najpiękniejszych w Starym Testamencie jest modlitwa króla Salomona podczas poświęcenia świątyni: „O Panie Boże Izraela! Nieba i niebiosa najwyższe nie mogą Cię objąć, a tym mniej ta świątynia, którą zbudowałem (…) Zważ (…) na modlitwę Twego sługi i jego błaganie, o Panie aby w nocy i w dzień Twoje oczy patrzyły na te świątynię (…) Ty usłysz w niebie, miejscu Twego przebaczenia. Racz się zmiłować i działać; oddaj każdemu według jego postępowania, bo Ty znasz Jego serce, bo jedynie Ty znasz serce każdego człowieka”.  (1 Krl 8,22-39)

4

Pełna skruchy i ufności w miłosierdzie Boże jest również modlitwa proroka Daniela wołającego o przebaczenie wiarołomnemu narodowi żydowskiemu.

Oprócz modlitw i ofiar nabożeństwo starotestamentowe składało się z wielu obrzędów. Zgodnie z Prawem Mojżeszowym powołani zostali kapłani (Wj 28, 3; Kpł 8), ustanowiono lata jubileuszowe (Kpł 25), święta oraz wiele związanych z nimi obrzędów, jak na przykład:

  • czytanie i wyjaśnianie Pisma Świętego,

  • zbiorowy śpiew psalmów,

  • gra na harfie, gęślach oraz innych instrumentach muzycznych,

  • namaszczenie olejem arcykapłanów i królów,

  • kadzenie towarzyszące składaniu ofiar,

  • rytualne ablucje (mycie się).

Wyjątkowe znaczenie miał obrzęd zawierania przymierza między Bogiem i narodem wybranym. Zawierają je Abraham i Abimelek, Jakub, Laban i Mojżesz. Odnowienie zaś przymierza miało miejsce po powrocie Żydów z niewoli babilońskiej. Obrzęd zawarcia przymierza miał wybitnie religijny charakter. Polegał on na tym, że zabijano jałowicę, kozę, barana, synagorlicę i gołębicę, krojono je na pół i rozkładano tak, aby między dwiema ich połowami przejść mogły strony zawierające przymierze. Symbolem niewidzialnego Boga była ognista pochodnia. Obrzęd kończył się uroczystą ucztą i zobowiązywał cały naród do wierności prawdziwemu Bogu (Rdz 15, 9; Pwt 4,31).

Jeszcze innym charakterystycznym dla Starego Testamentu obrzędem było obrzezanie, będące również znakiem przymierza między Bogiem i narodem wybranym. Obrzezanie zapoczątkował Abraham wypełniając polecenie Boże, aby „z pokolenia na pokolenie każde (…) dziecko płci męskiej, gdy będzie miało osiem dni, ma być obrzezane (…). Mężczyzna, któremu nie obrzezano ciała jego napletka (…) niechaj będzie usunięty ze społeczności twojej; zerwał on bowiem przymierze ze Mną” (Rdz 17, 12 – 14). Obrzezanie uważane było za konieczny znak przynależności do narodu wybranego.

Starotestamentowe nabożeństwo odpowiadało charakterowi życia narodu wybranego oraz jego wiedzy o Bogu i woli Bożej. Główne jego części składowe to: modlitwy, ofiary, czytanie wyjaśnianie Pisma Świętego śpiew oraz obrzędy. W takiej formie położyło oo za wzór i podstawę nabożeństwa nowotestamentalnego.

b) Nabożeństwo w Nowym Testamencie

Pan nasz, Jezus Chrystus potwierdził własnym przykładem i osobistą postawą znaczenia nabożeństw. „Nie sądźcie – mówił do swoich uczniów – że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść ale wypełnić” (Mt 5,17).

Wielokrotnie bywał w Świątyni jerozolimskiej (np. Łk 21, 5), modlił się klęczał, wznosił oczy ku niebu (J 17, 7). Nauczał, że wcielić Boga należy „w duchu i prawdzie” (J 4,23). Jezus Chrystus ustanowił Święty Sakrament Eucharystii (Mt 26, 26-28), uświęcił i swym udziałem i przykładem potwierdził ważność innych sakramentów (Mt 3, 13-17; J 2,1-11). Apostołowie i ich następcy ustanowili w duchu nauki Chrystusowej porządek nabożeństwa chrześcijańskiego. Początkowo nie był on stały i zawierał elementy nabożeństwa starotestamentalnego; czytanie i objaśnienie Pisma Świętego Starego Testamentu, hymny oraz modlitwy. Jak świadczą Dzieje Apostolskie (2, 42 – 47) pierwsi chrześcijanie „trwali (…) w nauce Apostołów w we wspólnocie, w łamaniu chleba i w modlitwach. Bojaźń ogarniała każdego, gdyż Apostołowie czynili wiele znaków i cudów. Ci wszyscy, co uwierzyli przebywali razem i wszystko mieli wspólne (…) Codziennie trwali jednomyślnie w świątyni, a łamiąc chleb po domach, przyjmowali posiłek z radością i prostotą serca. Wielbili Boga, a cały lud odnosił się do nich życzliwie”. Apostołowie przewodniczyli podczas spotkań modlitewnych umacniali w wierze poprzez cuda, osobisty przykład i nauczanie, sprawowali świt sakramenty i mocą Ducha Świętego udzielanego przez Chrystusa, powoływali swych następców.

15203351_374740726202703_7793819974978932990_n

Ιερός Ναός Αγίας Παρασκευής Πειραιάς

Podstawą nabożeństwa nowotestamentowego była modlitwa. Jezus Chrystus gorąco zachęcał swych uczniów do ustawicznej, żarliwej modlitwy. Sam spędzał całe noce na modlitwie, a w swej Modlitwie Arcykapłańskiej (J 17) oraz w Geetsemane (Ogrójcu) dał przykład prawdziwej modlitwy. „Gdy się modlicie – uczył Apostołów – nie bądźcie jak obłudnicy. Oni lubią w synagogach i na rogach ulic wystawać i modlić się, żeby się ludziom pokazać (…) Ty zaś, gdy chcesz się modlić. Wejdź do swojej izdebki, zamknij drzwi i módl się do Ojca twego, który jest w ukryciu. A Ojciec twój, który widzi w ukryciu, odda tobie”. (Mt 6, 5-6).

d855c-25cf258025cf258125ce25bf25cf258325ce25b525cf258525cf258725ce25b725ce25bc25ce25bf25ce25bd25ce25b125cf258725ce25bf25cf2582

Gdy uczniowie pytali jak należy modlić się Chrystus nauczył ich modlitwy „Ojcze nasz”, która nazywa się Modlitwą Pańską.

 

Dzieje Apostolskie podają przykłady wspólnych modlitw odmawianych na głos podczas zebrań modlitewnych (Dz 4, 23-31). Apostoł Paweł zachęcał swego ucznia Tymoteusza „by prośby, modlitwy, wspólne błagania, dziękczynienia odprawiane były za wszystkich ludzi” (1 Tm 2,1).

Ważną częścią nabożeństwa w czasach apostolskich było czytanie i objaśnianie Pisma Świętego. Napełnieni Duchem Świętym Apostołowie oraz ich uczniowie uzdolnieni byli do wykładania Pisma Świętego. Wybór fragmentu tekstu, zgodnie z tradycją przyjętą w synagogach początkowo pozostawiono czytającemu, stosownie do potrzeby chwili i duchowego stanu słuchaczy. W I wieku naszej ery korzystano głównie z ksiąg Starego Testamentu stopniowo włączając do nabożeństwa teksty Ewangelii oraz innych ksiąg nowotestamentowych. Dopiero w IV wieku, gdy ostatecznie ustalony został pełny skład natchnionych ksiąg Nowego Testamentu, tzw. kanon, dokonany został istniejący do dziś podział na tzw. „zaczała”. Są to fragmenty przeznaczone na każdy dzień w roku.

Oprócz wymienionych części wczesnochrześcijańskiego nabożeństwa w jego skład wchodził śpiew psalmów i hymnów. Jezus Chrystus sam śpiewał wraz z uczniami żydowskie pieśni chwalebne (Mt 26, 30; Mk 14, 26). Apostołowie Paweł i Sylas śpiewali podczas swego uwięzienia (Oz 16, 26). Śpiewano również stare jak i nowo ułożone pieśni podczas modlitewnych zebrań (1 Kor 14, 26; Ef 5, 19; Kol 3, 16).

Wczesnochrześcijańskie nabożeństwa wyróżniały się wzniosłością i duchem żarliwej pobożności. Spełniały one wśród Żydów i pogan misyjną rolę, bo urzeczeni pięknem nabożeństw, czystością życia, miłością wzajemną i postawą chrześcijan, poganie przyjmowali chrzest i pomnażali grono wiernych.

“Nauka o Nabożeństwach Prawosławnych” o. Konstanty Bondaruk

Dodaj komentarz

Your email address will not be published.